profil Twój Profil
Kliknij, aby zalogować »
Jesteś odbiorcą prenumeraty plus
w wersji papierowej?

Oferujemy Ci dostęp do archiwalnych zeszytów prenumerowanych czasopism w wersji elektronicznej
AKTYWACJA DOSTĘPU! »

Twój koszyk
  Twój koszyk jest pusty

Czasowy dostęp?

zegar

To proste!

zobacz szczegóły
r e k l a m a

ZAMÓW EZEMPLARZ PAPIEROWY!

baza zobacz szczegóły
TEMATYKA OGÓLNOTECHNICZNA ›
PRZEGLĄD TECHNICZNY. GAZETA INŻYNIERSKA › 2009-19
 

2009-19

 
  DOSTĘP CZASOWY do archiwalnych (lata 2004-2011) e-zeszytów czasopisma

UWAGA! - Oferujemy również w atrakcyjnej cenie dostęp czasowy do archiwalnych e-zeszytów czasopism z wybranej branży

 

Prenumerata

Zamów papierową prenumeratę w wersji PLUS czasopisma PRZEGLĄD TECHNICZNY. GAZETA INŻYNIERSKA i zyskaj dostęp do pozostałych elektronicznych publikacji tego czasopisma z lat 2004-2011 (od 1 marca również rok 2012).
Nie zwlekaj - skorzystaj z tysięcy publikacji o najwyższym poziomie merytorycznym.
prenumerata papierowa roczna PLUS (z dostępem do archiwum e-publikacji) - tylko 314,55 zł
prenumerata papierowa roczna PLUS z 10% rabatem (umowa ciągła) - tylko 283,10 zł *)
prenumerata papierowa roczna - 270,27 zł
prenumerata papierowa półroczna - 135,14 zł
prenumerata papierowa kwartalna - 69,30 zł
okres prenumeraty:   
*) Warunkiem uzyskania rabatu jest zawarcie umowy Prenumeraty Ciągłej (wzór formularza umowy do pobrania).
Po jego wydrukowaniu, wypełnieniu i podpisaniu prosimy o przesłanie umowy (w dwóch egzemplarzach) do Zakładu Kolportażu Wydawnictwa SIGMA-NOT.
Zaprenumeruj także inne czasopisma Wydawnictwa "Sigma-NOT" - przejdź na stronę fomularza zbiorczego »

 

Architektura czerpiąca z natury
 
Wiesław Kietliński  Bogna Kietlińska  
Formy żywe nie tyle są, ile zdarzają się; są ekspresją ciągłego przepływu materii i energii, jednocześnie biegnących przez organizmy i formujących je. To, co morfologia definiuje jako formę i strukturę, naprawdę oznacza czasowy przekrój przez strumień procesów w czasie i przestrzeni.Przyroda tworzy materiały i konstrukcje, które z powodzeniem wykorzystujemy w budownictwie. Aby się o tym przekonać warto prześledzić historię wełny mineralnej lub koncepcję przekryć strukturalnych inspirowanych siecią pajęczą lub plastrem miodu. Przykładów jest wiele i warto o nich pamiętać poszukując nowych rozwiązań. Obserwowanie natury i wzorowanie się na niej ma głęboki sens praktyczny.Coraz częściej obserwujemy jak wszelkie procesy zachodzące w budynku: ogrzewanie, klimatyzacja, wentylacja na[...]
 
Boisko pod żaglem
 
Z architektami Stadionu Narodowego Zbigniewem PSZCZULNYM i Mariuszem RUTZEM z firmy JSK Architekci rozmawia Zygmunt Jazukiewicz.Jakie konsekwencje dla projektantów ma ulokowanie nowego stadionu w niecce starego? Mariusz Rutz: - Jest tylko jeden porównywalny projekt - w Lipsku, ale zupełnie innej skali. Mieliśmy świadomość, jaka jest historia warszawskiego stadionu i z czego był budowany, a także faktu, że jest zlokalizowany w starorzeczu Wisły, a więc w specy- ficznych warunkach gruntowych. Do budowy wykorzystano gruz z lewobrzeżnej Warszawy. Zaczęliśmy więc od starannego zbadania podłoża za pomocą próbnych odwiertów. Zbigniew Pszczulny: - Pytanie - jaki wybór mieliśmy? Jedna z lokalizacji przewidywała miejsce na błoniach, druga w niecce. Odpowiedź była jednoznaczna: arc[...]
 
Budowanie jakości na placu budowy
 
Bogusław Lempkowski  
Przez dziesięciolecia PRL-u w świadomości społecznej Polaków utrwalał się stereotyp "bylejakości budownictwa" - pogłębiany w mediach i w kulturze przez twórców literatury i filmu - choćby w niejednej z uważanych dzisiaj za "kultowe" komedii. Gdy w III Rzeczpospolitej "niewidzialna ręka rynku" wymusiła niemal gwałtowny skok jakości obiektów budowlanych, potencjalnym nabywcom (szczególnie mieszkań, w mniejszym stopniu pomieszczeń biurowych) trudno było w to uwierzyć. Dla wielu Polaków "budowlańcy" w dalszym ciągu są grupą zawodową identyfikowaną raczej z partactwem niż z wysoką jakością pracy. Kampanie reklamowe z polskim hydraulikiem być może przyniosły pozytywne skutki wizerunkowe we Francji czy w Wielkiej Brytanii, ale nie miały żadnego wpływu na to, jak klienci postrzegają firm[...]
 
CO PISZĄ INNI efekty-defekty
 
jak być bogatym od razu, a nie ciężko pracować aż do emerytury? Odpowiedź jest prosta. Zamiast tracić czas na matematykę czy chemię w szkole, wystarczy przeczytać poradnik amerykańskich autorów "Bogaty ojciec, biedny ojciec", która uczy, jak obchodzić się z pieniędzmi i być bogatym. Z rankingu Rzeczpospolitej wynika, że w ubiegłym półroczu była to najczęściej kupowana książka ekonomiczna w Polsce. Nowy American Dream: z księgarni do pucybuta. amerykanie odkryli, iż N-acetylocysteina, aminokwas stosowany jako popularny środek na kaszel oraz jako coraz popularniejszy lek na kaca, może również pomóc w leczeniu osób, które odczuwają przymus wyrywania sobie włosów z głowy, czyli cierpią na tzw. trichotillomanię - w ślad za specjalistycznym pismem Archives of General Psychiatry poda[...]
 
Columbo w miodzie
 
Irena Fober  
Został nam w wakacyjnych wspomnieniach lekko gorzki smak kreteńskiej oliwy ekstra virgine? Szałwiowy aromat hwarskiego miodu? Czekoladowy zapach spienionego piwa Rochefort? Jeśli po powrocie z urlopu będziemy próbowali odszukać letnie smaki na półce w hipermarkecie, bądźmy ostrożni.Fałszowanie żywności jest dzisiaj dużym problemem oraz poważnym biznesem. Zdarzają się i chińskie truskawki sprzedawane w łubiankach jako owoce z polskiej grządki, i mleko z dużej farmy wystawione w sklepie z organiczną żywnością, i jajka z chowu klatkowego jako produkt zniesiony na wiejskim podwórku. O oscypku i bryndzy nie wspominając. Kupujący słusznie czują się oszukani, ale konsekwencje nierzetelności producentów mogą być o wiele poważniejsze niż niezadowolenie konsumenta. Na tropie mleka W [...]
 
Drugie życie Academii
 
Z Anielą Topulos, wiceprzewodniczącą Komitetu Organizacyjnego Targów Książki Akademickiej i Naukowej Academia rozmawia Dorota Bogucka.Jaki jest w Polsce rynek podręczników akademickich? ■ To jest bardzo trudne pytanie. Jeśli weźmiemy pod uwagę tylko liczbę studentów, to można byłoby powiedzieć, że rynek podręczników akademickich w Polsce jest bardzo duży. Z doświadczenia Wydawnictw Naukowo-Technicznych wiem, że mimo iż liczba studentów wzrosła wielokrotnie, liczba sprzedanych podręczników zdecydowanie spadła. To efekt konkurencji. Wydawnictwa uczelniane konkurują z oficynami niezależnymi. Ale główną przyczyną jest rozwój, jak to nazywam, przemysłu powielaczowego. I to jest rzeczywiste zagrożenie rynku podręczników. Rozmawiałam z wieloma studentami, którzy przez cały o[...]
 
Innowacyjna normalność
 
Henryk Piekut  
Jesienią 1988 r. do firmy "Protech" w Katowicach zgłosił się młody wynalazca, by przedstawić projekt nowego produktu - jak twierdził - o szerokich możliwościach zastosowania w całym przemyśle. Tym wynalazcą był dr inż. Jan Pogonowski, który precyzyjnie przedstawił swojemu rozmówcy Janowi Koczubie projekt pulsatora pneumatycznego o nazwie "Synex". Jan Koczuba na temat tego wynalazku odbył rozmowę z dwoma innymi Janami: Deditiusem i Szołtyskim. Wspólnie doszli do wniosku, że funkcjonujące na jeszcze socjalistcznych zasadach, duże przesiębiorstwo może z wdrożeniem pomysłu Jana Pogonowskiego mieć kłopot. Podjęli decyzję, żeby do wdrożenia tego akurat innowacyjnego pomysłu, w warunkach rodzącej się gospodarki rynkowej powołać spółkę. Na kapitał założycielski zrzucili się pomysłodawcy,[...]
 
Jakość w budownictwie
 
Iwona Machała  
Deweloper budując obiekty na sprzedaż lub wynajem musi uwzględniać wymagania i ograniczenia prawa. istotne jest również, aby zadbał o jakość inwestycji na wszystkich etapach projektowania i wykonania.Proces przygotowania inwestycji deweloperskiej związany jest w pierwszej kolejności z opracowaniem jej projektu.Wojciech Gasparski definiuje projektowanie jako działalność preparacyjną w stosunku do realizacji, której wytworem jest projekt. Projekt zaś jest wzorem przedmiotu technicznego, umożliwiającym i ułatwiającym bezpośrednią jego realizację, obmyślonym pod względami niezbędnymi dla tej realizacji oraz użytkowania tego przedmiotu. Inną definicję projektowania proponuje J. Dietrych. Projektowanie polega na takim doborze środków technicznych i na wyznaczeniu między nimi takich [...]
 
LNG - alternatywa dla gazyfikacji przewodowej
 
Kazimierz Grybowicz  Michał Szpila  
Technologia wykorzystania skroplonego gazu ziemnego (ang. Liquifi ed Natural Gas - LNG) od kilkunastu lat rozwija się bardzo dynamicznie na całym świecie. W przeważającej liczbie przypadków wykorzystywana jest jako alternatywna wobec dystrybucji przewodowej metoda dostarczania gazu ziemnego fi nalnym odbiorcom. Ale są też kraje, dla których stanowi gwarancję dywersyfi kacji dostaw paliwa oraz bezpieczeństwa energetycznego.O podstawowych zaletach LNG, jako nośnika energii, decydują jego właściwości. Gaz ziemny skrapla się w warunkach ciśnienia atmosferycznego w temperaturze minus 161oC. Po skropleniu zmniejsza swoją objętość ok. 630 razy. Jest paliwem bezbarwnym i bezwonnym, bardzo czystym i praktycznie całkowicie pozbawionym wilgoci. LNG może być transportowany na dostarcz[...]
 
Łatwe się skończyło
 
Z mgr Piotrem Gliniakiem, dyrektorem Departamentu Poszukiwania Złóż w Polskim Górnictwie Naftowym i Gazownictwie SA rozmawia Henryk Piekut.Panie Dyrektorze. Co jakiś czas pojawiały się informacje o spektakularnych sukcesach w sektorze poszukiwań nafty i gazu wielkiej firmy Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo. Jakie są te złoża odkryte i określone w ostatnich latach? ■ Ich lista jest dość długa, ale nie są tak duże złoża gazu ziemnego czy ropy naftowej, aby ich odkrycie specjalnie nagłaśniać. Powiem krótko: odkrywamy gazu tyle, że mimo stałej eksploatacji rodzimych zasobów na poziomie między 3 a 4 mld m3 rocznie, złóż możliwych do eksploatacji nam nie ubywa, a nawet trochę przybywa. Polska jest specyficznym krajem, jeżeli chodzi o budowę geologiczną. Jest to kraj tru[...]
 
Parlament 492 milionów
 
14 września na posiedzeniu plenarnym w Strasburgu rozpoczęła się pracowita jesień nowo wybranych posłów. Sierpień w Parlamencie Europejskim był tradycyjnie czasem wakacji. Przerwę legislacyjną wykorzystajmy na przypomnienie ustaleń przyjętych jeszcze w poprzedniej kadencji.Ocena Oceniających.Eurodeputowani poparli projekt rozporządzenia regulującego zasady działania agencji ratingowych. Nowe uregulowania przewidują centralną rejestrację agencji oraz system zatwierdzania ratingów sporządzanych przez agencje z krajów spoza UE. Ratingi i analizy są dla finansistów bardzo ważnym punktem odniesienia, pozwalającym podejmować właściwe decyzje o inwestycjach. Ponadto ratingi pełnią funkcję regulacyjną uznawaną w tekstach wspólnotowych dotyczących instytucji kredytowych lub ubezpiec[...]
 
Polska gmina na biogazie?
 
Anna i Marek bielscy  
Biogazownie dają możliwość przetworzenia szkodliwych odpadów na nawozy lub energię elektryczną i gaz - stwierdził Waldemar Pawlak, wicepremier i minister gospodarki, podczas niedawnej konferencji "Innowacyjna energetyka. Rolnictwo energetyczne", która odbyła się w Sejmie.Niektórzy specjaliści mówią, że dzięki biomasie można zwiększyć w Polsce produkcję energii o 30% (sic!). Gdyby nawet optymizm tzw. agroenergetyków był zbyt duży, to biomasa pomogłaby nam w znacznej mierze poprawić bezpieczeństwo energetyczne. W tym celu jednak powinny masowo powstawać biogazownie. Na początek nawet te nieduże, o mocy do1 MW. Jedną z zalet takich obiektów jest ich lokalny charakter. Ponadto należy pamiętać, że przy korzystaniu z tego rodzaju pozyskiwania energii nie ponosi się kosztów [...]
 
POLSKA I ŚWIAT - Wydarzenia
 
Polacy wygrali "Ekologiczny Kampus".Zwycięzcą pierwszej edycji konkursu dla studentów uczelni europejskich pod hasłem "Ekologiczny kampus" został zespół Koła Naukowego Energetyków z Politechniki Warszawskiej. Laureaci otrzymają w nagrodę 25 tys. euro na wdrożenie projektu. Zespół KNEPW z Politechniki Warszawskiej stworzył projekt układu CHP (elektrociepłownię) napędzany gazowym silnikiem tłokowym i wykazał jego opłacalność środowiskową i finansową. - Naprawdę cieszy nas, że wszystkie zespoły zrozumiały ideę i cel konkursu: stworzenie ekologicznych i energooszczędnych rozwiązań dla ich najbliższego otoczenia. Z przyjemnością będziemy wspierać tych młodych, utalentowanych ludzi - powiedział Rod Christie, prezes GE Energy w Europie Środkowej i Wschodniej. mbŻarówki do[...]
 
Pomiar zintegrowany
 
Arkadiusz Kampczyk  
W "PT" nr 17-18 opublikowaliśmy pierwszą część artykułu, w którym opisano możliwości integracji techniki GPS i metody georadarowej w współczesnych pomiarach inżynierii lądowej w transporcie kolejowym.Integracja techniki GPS i metody georadarowej w współczesnych pomiarach inżyniersko- kolejowych powinna pomagać w utrzymywaniu dobrego stanu infrastruktury kolejowej, wspierając takie zadania jak "cykle remontowe". Raporty zawierające wyniki pomiarów dadzą możliwość kontroli prac remontowych. Wykres radarowy (Radargramm) linii kolejowej, przedstawia przeprowadzone pomiary geotechniczne odcinka toru nr 1 w km 1,300 ÷ 1,900. Na odcinku trasy został wymieniony na nowo żwir torowy (tłuczeń) aż do głębokości ok.0,5 m pod krawędzią powierzchniową podkładu (jasno szara warstwa). [...]
 
PORADNIK Wino dla inżyniera
 
winny maniak  
Kiedy myśli się o winie w kuchni, najbardziej oczywistym skojarzeniem jest duszenie w nim mięs, bo wino świetnie robi większości potraw duszonych. Cóż może być lepsze dla porządnego, soczystego kawałka mięsa niż wielogodzinne "pyrkanie" w garnku w towarzystwie wina, oli- N I E S A M Ą T E C H N I K Ą ► Z A P R O S I L I N A S PORADNIK Wino dla in¿yniera (35) winny maniak ► ► ► ► ► ► ►►► ► ► Wino w kuchni (2) ► wy i przypraw? Duszenie duszeniem, ale co z daniami gotowanymi? Tu Państwa zaskoczę, bo zacznę od zup. Pija się do nich wina stosunkowo rzadko, ale dodawać wino w trakcie ich przyrządzania warto. Najlepszym przykładem jest klasyczny polski rosół - a tak, tak! Lampka wina[...]
 
SYGNAŁY O TECHNICE
 
Izolator niezniszczalny.Spółka Enecco odsprzedała prawa licencyjne do produkcji izolatorów z polimerobetonów spółce Radpol Elektroporcelana Ciechów. Izolatory te są jednym z osiągnięć innowacyjnych Instytutu Elektrotechniki (Oddział Technologii i Materiałoznawstwa Elektrotechnicznego we Wrocławiu). Wyroby z ceramiki polimerowej zostały wynalezione w latach 60-tych w USA, ale dotąd jedyną firmą produkującą na świecie takie izolatory jest ABB. Izolatory z IE charakteryzują się takimi samymi parametrami elektrycznymi jak wyroby porcelanowe lecz nie wymagają szkliwienia i są niebywale odporne na uderzenia oraz szoki temperaturowe i zmiany naprężeń. W 2009 r. zdobyły złoty medal z wyróżnieniem na wystawie IWIS w Warszawie.Grzałka bez spirali Nie do poznania Spółka Enecco o[...]
 
Tradycja, teraźniejszość, przyszłość
 
Anna i Marek Bielscy  
Pod takim hasłem obradował w Politechnice Warszawskiej I Kongres Elektryki Polskiej (2-4 września br.). Jego organizatorem było Stowarzyszenie Elektryków Polskich obchodzące w tym roku 90-lecie swego istnienia.Stowarzyszenie Elektryków Polskich jest największym stowarzyszeniem (24 tys. członków) w NOT. Dokładnie 90 lat temu formalnie powołano ogólnopolską organizację inżynierów i techników elektryków. Data zwołania Kongresu nie była więc przypadkowa. Szeroka reprezentacja W obradach plenarnych wzięło udział ok. 400 reprezentantów elektryki, dziedziny techniki stanowiącej podstawę naszej cywilizacji. Na kongresie, który odbywał się pod patronatem wicepremiera, ministra gospodarki, Waldemara Pawlaka byli specjaliści: z energetyki, w tym energetyki konwencjonalnej, odnawi[...]
 
W matni potrzeb
 
Współczesność i tym się jeszcze różni od przeszłości, że o ile niegdyś potrzeba była matką wynalazków, o tyle obecnie coraz częściej wynalazek staje się matką potrzeb. Najpierw z przemyśleń rodzi się wynalazek i on następnie rodzi potrzeby. W życiu jest pełno przykładów - wystarczy choćby otworzyć gazetę. Mam właśnie otwartą gazetę "Dziennik" i w niej artykuł pt. "Mediator zadba o dobro dziecka, godząc rodziców", a niżej: "Rzecznik praw dziecka: za mediacje rodzinne musi płacić państwo". Nie jest to sprawa z mojej działki i nie mam do niej żadnego stosunku, a biorę ją tylko dlatego, że jest to przykład bardzo klarowny. Urząd Rzecznika Praw Dziecka nie jest wszak wynalazkiem zrodzonym z potrzeby (w sytuacji dziecka nic szczególnego w ostatnich latach nie zaszło), lecz właśnie z i[...]
 
Wyjątkowa firma
 
Z Andrzejem KusyKiem, prezesem Wydawnictwa SIGMA-NOT rozmawia Dorota Bogucka.Czy pamięta pan pierwsze fachowe pismo, po które pan sięgnął? ■ Tak - to był "Mechanik". Studiowałem wtedy na Politechnice Warszawskiej i ten tytuł był dla mnie ważnym źródłem aktualnej wiedzy fachowej, bo z aktualnością pozostałych źródeł bywało różnie. ■ Co zadecydowało, że związał Pan swoją karierę zawodową z pismami technicznymi? ■ Byłem i matematykiem dobrym i niezłym polonistą, więc - niezależnie od studiów technicznych - ciągnęło mnie również do pisania. I dlatego, zaraz po studiach zacząłem pisywać do czasopism fachowych. Związywałem się z nimi coraz bardziej i w końcu zostałem - na 9 lat - dziennikarzem prasy fachowej, a od 1990 r. menedżerem oficyny wydającej czasopism[...]
 
Zabójcy bakterii i trucizn
 
Właśnie mija dziesięć lat od pilotażowego wdrożenia oczyszczania gazów spalinowych metodą wiązki elektronów w EC "Kawęczyn" i siedem lat od pełnego wdrożenia w EC "Pomorzany". Jest to jedno z wybitnych osiągnięć Instytutu Chemii i Techniki Jądrowej i prof. Andrzeja Chmielewskiego.Metoda jest tańsza od klasycznych (m.in. tzw. mokrej) o 20%, urządzenie wymaga znacznie mniej miejsca, a jednocześnie jest to jedyna na świecie technologia jednoczesnego usuwania SO2 (98%) i NOx (70%). Niestety, wygląda na to, że jest to klasyczny przykład niedowładu wdrożeniowego polskiej energetyki i gospodarki. Mimo, że produktami oczyszczania są praktycznie darmowe nawozy sztuczne, nie słychać o dalszym upowszechnianiu się technologii. Oczywiście w Polsce, bo na szczęście udało się sprzeda[...]
 
Zielone centra
 
Tadeusz Szafarz  
Takie podejście, znane pod nazwą zielonego IT (termin wzięty bezpośrednio z angielskiego Green IT) jest już widoczne szczególnie w przypadku budowy centrów przetwarzania danych. Te obiekty są bowiem bardzo energochłonne, gdyż "pożerają" całe megawaty energii elektrycznej. Jeśli nie wprowadzi się energooszczędnych rozwiązań wkrótce może się okazać, że ich rozwój będzie wolniejszy ze względu na olbrzymie koszty zużycia energii,. To z kolei może wywołać poważne wstrząsy w branży zaawansowanych technologii. CHŁODNIEJ I TANIEJ Średnia moc pobierana przez serwery, które są podstawowym wyposażeniem centrów przetwarzania danych, rośnie w tempie 14% rocznie. Wdrażanie technologii energooszczędnych jest więc wręcz koniecznością. W raporcie Lawrence Berkeley National Laboratory eksperci[...]
 
Zlikwidować małe elektrownie wodne!
 
W okresie wakacyjnym, akurat w sezonie Wielkiej Wody Letniej dr Roman Żurek z Instytutu Ochrony Środowiska PAN skierował do Ministra Ochrony Środowiska list, w którym postuluje ni mniej ni więcej tylko…wprowadzenie moratorium na budowę małych elektrowni wodnych oraz anulowanie już wydanych pozwoleń na budowę.Autor żąda zlikwidowania wszystkich małych elektrowni wodnych! Przynoszą one, jego zdaniem, prawie same straty w środowisku, za to mizerne korzyści (poniżej 0,5% produkcji energii elektrycznej). Znacznie poważniejsze zarzuty stawiane są w liście dużym zbiornikom i zaporom rzecznym. "Zapory budowane w celach przeciwpowodziowych są skuteczne przy małych wezbraniach. Przy dużych - prowadzą do większej podatności na niebezpieczeństwo powodzi, gdyż ich obecność [...]
 
ZŁOTY INŻYNIER 2009 - kandydaci
 
Krzysztof Mordziński.Inżynier mechanik, absolwent Politechniki Warszawskiej, specjalista metrologii, menedżer, doświadczony pracownik administracji centralnej. Od sześciu lat odpowiada - jako członek Zarządu - za technikę i eksploatację w spółce Tramwaje Warszawskie. Wdrożył w tej firmie system zarządzania zgodny z normą ISO 9001: 2000, a obecnie wdraża system zgodny z normą środowiskową ISO 14001. Jest jednym z autorów programu wprowadzenia nowoczesnego taboru w Warszawie oraz unowocześnienia trakcji szynowej i rozbudowy sieci tramwajowej w stolicy. Dwukrotnie pełnił ważne funkcje w centralnej administracji państwowej, będąc w latach 1990-93 prezesem Polskiego Komitetu Miar i Jakości, a następnie w latach 1994-2003 prezesem Głównego Urzędu Miar. Jest autorem lub współau[...]